Subskrybuj
Logo małe
Wyszukiwanie

Przerywanie ciąży a odpowiedzialność karna lekarza. Przepisy są niejasne

MedExpress Team

medexpress.pl

Opublikowano 3 kwietnia 2024 10:26

Przerywanie ciąży a odpowiedzialność karna lekarza. Przepisy są niejasne - Obrazek nagłówka
Prezes Naczelnej Rady Lekarskiej zwrócił się do Rzecznika Praw Obywatelskich o stanowisko w związku z wątpliwościami środowiska lekarskiego odnośnie do zakresu obowiązywania ustawy o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży.

Zakres karalności czynów związanych z przerwaniem ciąży jest częściowo ukształtowany nie ustawą, lecz wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego, wydanym w składzie zakwestionowanym przez Europejski Trybunał Praw Człowieka.

Rzecznik Praw Obywatelskich zwraca uwagę na następujące kwestie:

Zgodnie z art. 4a ust. 1 ustawy z 7 stycznia 1993 r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży, przerwanie ciąży może być dokonane wyłącznie przez lekarza, gdy ciąża stanowi zagrożenie dla życia lub zdrowia kobiety ciężarnej lub gdy zachodzi uzasadnione podejrzenie, że ciąża powstała w wyniku czynu zabronionego.

W wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 22 października 2020 r. (sygn. akt K 1/20) zakwestionowano możliwość dokonania aborcji w sytuacji, gdy badania prenatalne lub inne przesłanki medyczne wskazują na duże prawdopodobieństwo ciężkiego i nieodwracalnego upośledzenia płodu albo nieuleczalnej choroby zagrażającej jego życiu.

Wyrok ten został opublikowany w Dzienniku Ustaw, co spowodowało uchylenie przepisu wskazanego w jego sentencji. W obecnym stanie prawnym nie istnieje procedura pozwalająca na zaskarżenie czy podważenie tego wyroku w sposób, który prowadziłby do "odżycia" normy uznanej w tym wyroku za niekonstytucyjną.

Okolicznością, która nie może być jednak pominięta w ocenie skutków tego wyroku, jest fakt, że został on wydany z udziałem trzech osób nieuprawnionych do orzekania. Potwierdził to Europejski Trybunał Praw Człowieka w wyroku z 14 grudnia 2023 r. w sprawie M.L. p. Polsce (skarga nr 40119/21).

Wyrok ten rodzi obowiązek jego wykonania po stronie organów władzy publicznej, w tym może mieć wpływ na praktykę orzeczniczą sądów powszechnych. Należy bowiem zwrócić uwagę, że "z mocy art. 19 i art. 32 Konwencji sądy powszechne i SN są związane dokonaną przez ETPCz prawną kwalifikacją konkretnego stanu faktycznego jako naruszenia praw podmiotowych, [...]. Z kolei z mocy art. 46 ust. 1 Konwencji sądy powszechne i SN zobowiązane są zmierzać w ramach przysługujących im kompetencji do wyeliminowania tak zakwalifikowanego stanu z obrotu prawnego i przywrócenia stanu sprzed naruszenia tak dalece, jako to możliwe" (M. Ziółkowski, Wyrok ETPCz jako podstawa wznowienia postępowania cywilnego, EPS 2011, nr 9, s. 4-11).

Na możliwość kwestionowania skutków prawnych orzeczeń TK wydanych w składzie nieodpowiadającym wymogom określonym przez ETPC Rzecznik wskazywał już wcześniej w kontekście wyroku z 7 maja 2021 r. w sprawie Xero Flor p. Polsce (skarga nr 4907/18). RPO podkreślał, że obowiązkiem wszystkich organów państwa polskiego, w tym rządu, jest wyeliminowanie ryzyka wystąpienia tego typu następstw.

W konsekwencji orzeczenie w sprawie M.L. p. Polsce powinno być uwzględniane także przez sądy powszechne, w szczególności w kontekście spraw karnych, w których oskarżonemu zarzuca się popełnienie jednego z przestępstw stypizowanych w art. 152 § 1- 3 Kodeksu karnego. Może to mieć znaczenie zwłaszcza w razie przypisania na tej podstawie odpowiedzialności karnej lekarzowi dokonującemu przerwania ciąży, kiedy badania prenatalne lub inne przesłanki medyczne wskazują na duże prawdopodobieństwo ciężkiego i nieodwracalnego upośledzenia płodu albo nieuleczalnej choroby zagrażającej jego życiu.

Jedną z naczelnych zasad odpowiedzialności karnej jest gwarancja, zgodnie z którą czyn zabroniony prawem karnym powinien być określony ustawą (zasada nullum crimen sine lege). Zasada ta oznacza, że penalizacja danego zachowania powinna być dokonana w procedurze niebudzącej jakichkolwiek wątpliwości co do jej legalności.

W analizowanej sprawie zakres karalności czynów związanych z przerwaniem ciąży jest aktualnie ukształtowany nie ustawą, lecz wyrokiem TK, który został wydany w składzie zakwestionowanym przez orzeczenie ETPC.

Okoliczność ta nie pozostaje bez znaczenia z punktu widzenia zasady nullum crimen sine lege, która powinna być uwzględniana i stosowana przez sądy, w tym sądy karne. 

- W konkretnym stanie faktycznym wyrok ETPC mógłby zostać zastosowany przez sąd karny w taki sposób, że sąd uznałby, iż dokonanie czynu, którego karalność wynika z tego wyroku TK, nie skutkuje odpowiedzialnością karną - wskazuje Marcin Wiącek w piśmie do Prezesa NRL. 

Wyrok ETPC winien być uwzględniany także przez sądy cywilne, rozpatrujące sprawy z zakresu nienależytego wykonania umów o udzielanie świadczeń opieki zdrowotnej. Uwaga ta aktualna będzie także po ewentualnej zmianie rozporządzenia Ministra Zdrowia z 8 września 2015 r. w sprawie ogólnych warunków umów o udzielanie świadczeń opieki zdrowotnej, zgodnie z propozycją Minister Zdrowia.

Stan prawny dotyczący zasad wykonywania legalnych zabiegów aborcji może w praktyce rodzić wątpliwości i prowadzić do pojawiania się w przestrzeni publicznej różnych, często sprzecznych interpretacji dotyczących przesłanek legalnego przerywania ciąży. Sytuacja ta jest niekorzystna przede wszystkim z perspektywy pacjentek, które wciąż pozostają w niepewności co do warunków, w których mogą skorzystać z zabiegu w Polsce.

Także z perspektywy lekarzy jest to stan wysoce niepożądany. Lekarze dokonujący aborcji na podstawie przesłanki embriopatologicznej - niezależnie od wskazanego stanowiska dotyczącego skutków wyroków ETPC dla praktyki orzeczniczej sądów powszechnych - pozostają w stanie niepewności co do zakresu odpowiedzialności karnej. W sytuacji zaś bezpodstawnego odmówienia wykonania zabiegu mogą zostać pociągnięci do odpowiedzialności odszkodowawczej i dyscyplinarnej. Konsekwencje finansowe mogą też spotkać podmioty lecznicze.

Wskazuje to na bezwzględną konieczność podjęcia interwencji legislacyjnej, tak aby zarówno pacjentki, jak i lekarze nie mieli żadnych wątpliwości, w jakich sytuacjach aborcja jest w Polsce legalna.

Źródło: RPO

Szukaj nowych pracowników

Dodaj ogłoszenie już za 4 zł dziennie*.

* 4 zł netto dziennie. Minimalny okres ekspozycji ogłoszenia to 30 dni.

Zobacz także